आलुलाई तरकारीको राजा भनिन्छ। नेपालमा तराई, भित्री मधेश र मध्य पहाडमा मुख्यतया तरकारीको रूपमा र उच्च पहाडी क्षेत्रमा खाद्यान्न तथा तरकारी दुवै रूपमा प्रयोग हुन्छ। यो चिसो मौसमको बाली हो। उचित जात छनोट, स्वस्थ बीउ, माटो तयारी, सन्तुलित मलखाद, सिँचाइ, रोगकीरा व्यवस्थापन र भण्डारणमा ध्यान दिएमा उत्पादन उल्लेखनीय रूपमा बढाउन सकिन्छ। तल दिइएको जानकारी उपलब्ध प्राविधिक स्रोत र अभ्यासमा आधारित छ।
उपयुक्त हावापानी र माटो
आलु १५–२०°सेल्सियस तापक्रममा राम्रो हुन्छ। दाना विकासका लागि रातिको तापक्रम १५–२०°सेल्सियस आदर्श मानिन्छ। बलौटे-दोमट, खुकुलो, पानी नजम्ने र चिस्यानयुक्त माटो उपयुक्त हुन्छ। गहिरो जोतेर ढुङ्गा, झारपात हटाई माटो बुर्बुराउँदो बनाउनुपर्छ किनकि आलुका जरा कमजोर हुन्छन् र माटोमुनि नै दाना बस्छ।
क्षेत्रअनुसार सिफारिस जातहरू
तराई तथा भित्री मधेश: कुफ्री ज्योति, सिन्दुरी, आई.पी.वाई.-८, खुमल रातो-२, जनकदेव, कार्डिनल आदि।
मध्य पहाड: डिजिरे, जनकदेव, खुमल सेतो-१, खुमल लक्ष्मी, खुमल विकास आदि।
उच्च पहाड: कुफ्री ज्योति, जनकदेव, खुमल सेतो-१, खुमल लक्ष्मी आदि।
स्थानीय जातहरू (जस्तै जुम्ली लोकल, थारु लोकल) स्वाद र भण्डारण क्षमता राम्रो भए पनि डढुवा र ऐजेरु सहन नसक्ने हुनाले सुधारिएका जातसँग मिश्रण वा प्रतिस्थापन गर्दा फाइदा हुन्छ। ऐजेरु अवरोधक जातहरू: कुफ्री ज्योति, खुमल सेतो-१, जनकदेव, डिजिरे आदि।
स्वस्थ बीउ आलुको व्यवस्था
भाइरस, खैरो पिपचक्के, कालो खोष्टे आदि रोगरहित स्वस्थ स्रोत बीउ प्रयोग गर्नुपर्छ। रोप्नुभन्दा १५–२० दिन अगाडि बीउ व्यवस्था गरी उज्यालो, चिसो र हावादार ठाउँमा टुसा उमार्नुहोस्। सकेसम्म बीउ नकाटी सिङ्गै रोप्नुहोस् किनकि काटेको घाउबाट रोग सजिलै सर्छ। बीउ साइज २५–५० ग्राम उपयुक्त। प्रति रोपनी करिब ७५–१०० के.जी. (हेक्टरमा १.५–२.५ टन) बीउ चाहिन्छ।
भाइरसमुक्त बीउका लागि टिस्यू कल्चरबाट उत्पादित प्रि-बेसिक (मिनी ट्युबर) वा टी.पी.एस. (True Potato Seed) बाट उत्पादन गरिएको बीउ राम्रो हुन्छ। मूल बीउ सरकारी फार्म वा दर्ता भएका उत्पादकबाट लिनुहोस्। बीउ प्लट छनोट गर्दा लामो बालीचक्र अपनाएको, कीरा-रोग कम हुने, स्वस्थ स्थान छान्नुहोस्।
जग्गा तयारी, मलखाद र रोप्ने विधि
गहिरो जोतेर माटो तयार गर्नुहोस्। कम्पोष्ट/गोबरमल १५–२० टन प्रति हेक्टर (करिब १ टन वा ४० डोको प्रति रोपनी) र रासायनिक मल एन.पी.के. १००:१००:६० के.जी. प्रति हेक्टर (युरिया, डी.ए.पी. र म्युरेट अफ पोटास मिलाएर) प्रयोग गर्नुहोस्। आलु पोषक तत्व धेरै शोषण गर्ने बाली भएकाले अन्नबालीभन्दा बढी मल चाहिन्छ। रासायनिक मल बीउसँग सिधै नछुनुहोस्।
रोप्ने दूरी: ड्याङदेखि ड्याङ ६०–७० से.मी. र बोटदेखि बोट २०–२५ से.मी.। ५–७ से.मी. गहिरोमा टुसा आएको बीउ रोप्नुहोस्। तराई/भित्री मधेशमा कार्तिक–मंसिर, मध्य पहाडमा फागुन–चैत र उच्च पहाडमा चैत–जेठ मुख्य समय हो।
सिँचाइ, गोडमेल, उकेरा र मल्चिङ
माटोमा निरन्तर चिस्यान कायम राख्नुपर्छ (आलुमा करिब ८०% पानी हुन्छ)। रोप्नुअघि एक पटक, त्यान्द्रा विकास हुँदा एक पटक र उकेरा लगाएपछि एक पटक गरी कम्तीमा ३ पटक सिँचाइ गर्नुहोस्। मौसमअनुसार थप गर्न सकिन्छ।
गोडमेल र उकेरा लगाउँदा माटो खुकुलो हुन्छ, हावा संचार हुन्छ, नयाँ दाना घामबाट जोगिन्छ र झार नियन्त्रण हुन्छ। पराल, खर वा झारपातले मल्चिङ गर्दा चिस्यान कायम रहन्छ र झार कम आउँछ। गोडमेल गर्दा मल्च हटाउनुहोस्।
रोग र कीरा व्यवस्थापन
डढुवा (Late blight): ढुसीबाट हुन्छ। पातमा खैरो-कालो दाग देखिन्छ, चाँडै फैलिन्छ। अवरोधक जात लगाउनुहोस्, स्वस्थ बीउ प्रयोग गर्नुहोस्, उकेरा राम्रो लगाउनुहोस्। अनुकूल मौसम (१०–१५°सेल्सियस, आर्द्रता ८०% भन्दा बढी) मा म्यान्कोजेब/इन्डोफिल एम-४५ (२–३ ग्राम/लिटर) वा मेटाल्याक्सिल युक्त विषादी छर्नुहोस्।
खैरो पिपचक्के (Bacterial wilt): ब्याक्टेरियाबाट। डाँठ ओइलाउँछ, काट्दा खैरो चक्र र पिप देखिन्छ। स्वस्थ बीउ, बीउ नकाटी रोप्ने, धान/मकै/गहुँ/जौ सहितको लामो बालीचक्र अपनाउने। दूषित माटोमा फर्मालिन उपचार गर्न सकिन्छ।
ऐजेरु (Wart): ढुसीबाट। दानामा काउलीजस्तो वृद्धि। अवरोधक जात, दूषित क्षेत्रको बीउ नरोप्ने, ५ वर्षभन्दा बढी बालीचक्र अपनाउने।
कालो खोष्टे: बीउलाई डोरालक्सिल वा ३% बोरिक एसिड घोलमा डुबाएर उपचार गर्नुहोस्।
रातो कमिला र खुम्रे: सुख्खा माटोमा बढी। राम्ररी पाकेको गोबरमल मात्र प्रयोग, सिँचाइ कायम, तीतेपाती/केतुकी/बनमारा मिसाएर, गाईको गहुत मिसाएर प्रयोग गर्नुहोस्।
आलुको पुतली (Potato tuber moth) र संचित आलुमा क्षति:
वयस्क पुतलीले आलुको आँखा वा घाउ भएको ठाउँमा फुल पार्छ। लार्भा उत्पन्न भई दानाभित्र सुरुङ खनी गुदी खान्छ। भण्डारणमा काठको खस्रो बिष्टा थुप्रिन्छ, आलु चाउरिन्छ र पूर्णतः खानयोग्य हुँदैन। व्यवस्थापन: कीरा लागेका आलु गाड्ने/नष्ट गर्ने, फेरोमोन ट्याप (पी.टी.एम.) प्रयोग, भण्डारणमा लसुन/प्याज/भटमास राख्ने वा बोझो (Acorus calamus) धुलो १.५–२ ग्राम/के.जी., लान्टाना क्यामेरा, नीम वा अन्य वनस्पति प्रयोग। स्वस्थ, घाउ नभएको आलु मात्र भण्डारण गर्नुहोस्। भण्डारण कोठा सफा र जाली लगाएको राख्नुहोस्।
बालीचक्र, हाम्पुलिङ र भण्डारण
आलु परिवारका बाली दोहोर्याउनु हुँदैन। धान, कोसेबाली उपयुक्त। खन्नुभन्दा १०–१५ दिन अगाडि हाम्पुलिङ (बोट काट्ने/उखेल्ने) गर्दा बोक्रा पाक्छ, भण्डारण क्षमता बढ्छ र भाइरस संक्रमण कम हुन्छ।
भण्डारण: अँध्यारो तर हावा संचार हुने कोठामा छोटो अवधिका लागि। मध्य/उच्च पहाडमा रस्टिक स्टोर (शून्य ऊर्जा) उपयोगी। व्यावसायिक रूपमा शीत भण्डारमा २–४°सेल्सियस र ८५–९०% आर्द्रतामा ६–८ महिना राख्न सकिन्छ। हरियो बोक्रा भएको आलु नखानुहोस्।
उत्पादन र अन्य प्राविधिक बुँदा
राम्रो व्यवस्थापनमा १५–४० मे.टन प्रति हेक्टर (रोपनीमा १२००–१६०० के.जी.सम्म) उत्पादन सम्भव छ। बीउ आलु उत्पादनमा साइज, रोगमुक्तता र दूरीमा विशेष ध्यान दिनुपर्छ। टी.पी.एस. बाट नर्सरी वा मिनी ट्युबर विधि पनि प्रयोग गर्न सकिन्छ।
यी विधिहरू अपनाउँदा रोगकीरा कम हुन्छ, गुणस्तर राम्रो हुन्छ र उत्पादन बढ्छ। स्थानीय कृषि ज्ञान केन्द्र वा आलु अनुसन्धान कार्यक्रमसँग सल्लाह लिएर क्षेत्रअनुसार अनुकूलन गर्नुहोस्। निरन्तर अवलोकन र समयमै हस्तक्षेप सफलताको कुञ्जी हो।
–एजेन्सी
