खाम केवल एउटा कथा होइन, नेपाली समाजको पुरानो घाउ च्यातेर त्यसभित्र लुकेको पीप, पीडा र पाखण्डलाई नाङ्गो रूपमा उजागर गर्ने साहसी सामाजिक दस्तावेज हो। यो उपन्यास पढ्दा बारम्बार अनुभूति हुन्छ — लेखकले कल्पनाको संसार खडा गरेका होइनन्, बरु गाउँघरका गल्ली, चौतारा, आँगन र जातीय विभेदले थिचिएका बस्तीहरूका मौन चिच्याहटहरूलाई शब्दको स्वरूप दिएका छन्।
उपन्यासको सबैभन्दा शक्तिशाली पक्ष भनेको यसको रहस्यमय आरम्भ हो। अन्धकार, भय, कौ तुहल र अनिश्चितताको घनघोर वातावरणमा प्राप्त हुने त्यो ‘खाम’ ले पाठकलाई सुरुदेखि नै मानसिक रूपमा बाँधेर राख्छ। तर त्यो खामभित्र सामान्य रहस्य, प्रेम वा व्यक्तिगत आख्यान छैन; त्यहाँ समाजले पुस्तौंदेखि लुकाएर राखेको अमानवीय यथार्थ छ — यस्तो सत्य, जसलाई स्वीकार्नुभन्दा दबाएर राख्न समाजलाई बढी सहज लागेको छ।
खाम ले जातीय विभेदलाई सामान्य सामाजिक विकृतिका रूपमा मात्र चित्रण गर्दैन, बरु जातकै नाममा निर्मित सम्पूर्ण सामाजिक संरचनामाथि निर्मम प्रश्न उठाउँछ। धर्म, संस्कार, इज्जत, परम्परा र तथाकथित ‘उच्चता’ को आवरणभित्र लुकेको क्रूरता यस उपन्यासमा बारम्बार उद्घाटित हुन्छ। जब समाजले मानिसलाई जातको तराजुमा तौल्न थाल्छ, त्यही क्षणबाट मानवता मर्न थाल्छ भन्ने कठोर सत्य यसले देखाउँछ।
विशेष गरी सुन्दरीको पात्र केवल एक पीडित नारी होइनन्; उनी दबाइएको अस्तित्व, अपमानित आत्मसम्मान र विद्रोही चेतनाको ज्वलन्त प्रतीक बन्न पुग्छिन्। उनको मौनताभित्र दबिएको चिच्याहट, अपमानभित्र लुकेको आत्मसंघर्ष र बाँच्न खोज्दा–खोज्दै समाजसँग हार्नुपर्ने बाध्यताले पाठकको हृदयलाई गहिरोसँग छुन्छ। सुन्दरीलाई पढ्दा लाग्छ — यो कथा होइन, समाजको रगत बगिरहेको घाउ हो।
उपन्यासको अर्को उल्लेखनीय पक्ष यसको जीवन्त ग्रामीण संवाद शैली हो। यहाँका संवादहरू बनावटी साहित्यिक भाषाजस्ता लाग्दैनन्; ती त गाउँको आँगनमा भइरहेका झगडा, रोदन, अपमान र प्रतिवादका स्वाभाविक ध्वनिहरू जस्तै सुनिन्छन्। यही यथार्थपरकता र जीवन्तताले खाम लाई साधारण साहित्यिक कृतिभन्दा माथि उठाएर समाजको प्रत्यक्ष ऐना बनाइदिएको छ।
तर खाम को सबैभन्दा तितो र डरलाग्दो सत्य यो हो — समाजले दलितलाई मात्र जलाएको छैन, आफैंले निर्माण गरेको जातीय अहंकारको आगोमा तथाकथित उच्च समाज पनि क्रमशः डढिरहेको छ। इज्जत र जात जोगाउने नाममा आफ्नै सन्तान गुमाउने, प्रेम हत्या हुने, मानसिक रूपमा टुट्ने र आत्मघाती अवस्थासम्म पुग्ने घटनाहरू आज पनि हाम्रो समाजमा निरन्तर घटिरहेका छन्। उपन्यासले यही क्रूर विडम्बनामाथि निडर प्रहार गरेको छ।
यो उपन्यासले पाठकलाई कहिल्यै सहज महसुस गराउँदैन। बरु असहज बनाउँछ, सोच्न बाध्य पार्छ र आत्मासँग प्रश्न गर्न प्रेरित गर्छ –
“यदि जात जोगाउन मानवता मर्नुपर्छ भने, त्यस्तो समाजलाई सभ्य भन्न मिल्छ ?”
खाम को वास्तविक शक्ति यहीँ निहित छ। यसले केवल आँसु झार्दैन, चेतना जगाउँछ। अन्धविश्वास, विभेद, सामाजिक दम्भ र अमानवीय परम्पराले समाजलाई कति गहिरो अन्धकारतर्फ धकेलिरहेको छ भन्ने कठोर यथार्थको ऐना देखाउँछ।
यो अर्थमा खाम केवल एउटा सामाजिक उपन्यास होइन – यो चेतनाको विद्रोह हो, मानवतामाथि गरिएको अन्यायविरुद्धको सशक्त प्रतिवाद हो र भावी पुस्तालाई सभ्य, समान तथा मानवीय समाज निर्माणप्रति सचेत गराउने आवश्यक चेतावनी पनि हो।
लेखक एन. आर. भट्ट ‘अनार’ ले भने जस्तै, खाम केवल पढेर बिर्सिने कृति होइन। यसले समाजभित्र दबाइएको चेतनालाई जागृत गर्ने, मानवतालाई पुनः प्रश्न गर्ने र विभेदविरुद्ध आवाज उठाउने विश्वास बोकेको छ। साथै, यस उपन्यासको विक्रीबाट प्राप्त रकम सामाजिक रूपान्तरण, रोजगार सिर्जना र मानवीय चेतना अभियानमा समर्पित गर्ने लेखकको संकल्प अत्यन्त सराहनीय छ।
दिपसागर पन्त
कीर्तिपुर
