डा. सञ्जीव सापकोटाको कथा एउटा व्यक्तिको सफलता मात्र होइन। यो नेपाली माटोको बौद्धिक विरासतलाई विश्व स्वास्थ्यको मैदानसम्म पुर्याउने निरन्तर यात्रा हो।
उनी महानन्द सापकोटाका नाति हुन्—नेपाली भाषा शिक्षाको इतिहासमा नाम जोडिएका व्यक्तित्व। बाल्यकालदेखि नै उनी दुई संसारबीच बाँचे। एकातिर पहाडी समाजको गहिरो बौद्धिक परम्परा, अर्कोतिर आधुनिक शिक्षा र विश्व दृष्टिकोण। बुढानीलकण्ठ विद्यालयमा पढ्दा उनी तत्कालीन युवराज दीपेन्द्र शाहसँगै कक्षामा बस्थे। त्यहाँको अनुशासन र स्वस्थ प्रतिस्पर्धाले उनलाई नेतृत्व र राष्ट्रिय सोचको प्रारम्भिक पाठ सिकायो।
त्रिभुवन विश्वविद्यालयबाट चिकित्साशास्त्र पूरा गरेपछि उनको बाटो नेपालबाहिर फैलियो।
विश्व स्वास्थ्य संगठनसँगको सहकार्यबाट सुरु भएको यात्रा क्रमशः विभिन्न देशका स्वास्थ्य मन्त्रालय, अनुसन्धान संस्था र अमेरिकाको रोग नियन्त्रण तथा रोकथाम केन्द्र (सीडीसी) सम्म पुग्यो। महामारी विज्ञान, स्वास्थ्य सूचना प्रणाली, आपतकालीन प्रतिक्रिया, खोप कार्यक्रम र विश्व स्वास्थ्य सुरक्षा उनको मुख्य कार्यक्षेत्र बने। नेपाल, अमेरिका, अफ्रिका र युरोपका विभिन्न स्थानमा उनको उपस्थिति जनस्वास्थ्य तयारी र प्रतिकार्यसँग जोडिएको रह्यो।
सन् २०१५ मा पश्चिम अफ्रिकामा इबोला फैलिएका बेला धेरैले यसलाई टाढाको समस्या ठाने। डा. सापकोटाले भने नेपालको तयारीको कमजोरी, सीमापार जोखिम र आवश्यक संरचनाबारे लेख लेखेर सार्वजनिक बहस सुरु गरे। आपतकालीन सञ्चालन केन्द्र, सन्दर्भ अस्पताल, स्वास्थ्यकर्मी प्रशिक्षण र समुदायसँगको समन्वयको आवश्यकता उनले स्पष्ट रूपमा उठाए। त्यो आवाज केवल विश्लेषण थिएन, सतर्कताको आह्वान थियो।
कोभिड–१९ ले संसारलाई तहसनहस पार्दा उनको भूमिका अझ ठोस बन्यो। गैरआवासीय नेपाली संघको स्वास्थ्य समिति नेतृत्व गर्दै उनले विश्वभर छरिएका नेपालीको स्वास्थ्य अवस्थाबारे तथ्यांक संकलन गरे। ५० भन्दा बढी देशमा ५३ हजारभन्दा बढी नेपाली संक्रमित भएको अभिलेख राखे, जोखिम विश्लेषण गरे र रोकथाममुखी सन्देश प्रवाह गरे। “स्वस्थ र संक्रमणमुक्त जनसंख्यालाई सुरक्षित राख्नु नै सबैभन्दा प्रभावकारी रणनीति हो” भन्ने उनको धारणा महामारीका बेला बारम्बार दोहोरियो। यो भनाइ उनको कार्यशैलीसँग मेल खान्छ-उपचारभन्दा रोकथाम, व्यक्तिभन्दा समुदाय, र स्वास्थ्यलाई सामाजिक न्यायसँग जोड्ने दृष्टिकोण।
अफ्रिकाका कठिन भौगोलिक क्षेत्रमा जनस्वास्थ्य सेवा र प्रतिकार्यमा सहयोग, तान्जानियामा स्वास्थ्यकर्मी प्रशिक्षणको समन्वय, मोजाम्बिकमा खोप अभियानको सुपरिवेक्षण तथा क्यामरुन, दक्षिण सुडान र इथियोपिया लगायतका थुप्रै अफ्रिकी देशहरूको स्वास्थ्य प्रणाली सुदृढ गर्न उनले सहयोग गरेका छन्। यी अनुभवहरूले उनलाई मैदानमा काम गर्ने चिकित्सकका रूपमा स्थापित गरेका छन्। उनी केवल नीतिगत छलफलमा सीमित छैनन्। कठिन परिस्थितिमा पनि सेवा पुर्याउने व्यावहारिक पक्ष उनको काममा देखिन्छ।
डा. सञ्जीव सापकोटा चिकित्सक मात्र होइनन्। उनी नेपाली डायस्पोरा र विश्व स्वास्थ्य समुदायबीचको सेतु बनेका छन्। महानन्द सापकोटाको बौद्धिक विरासतलाई आधुनिक जनस्वास्थ्य विज्ञानसँग जोडेर उनले नेपाली समुदायलाई विश्वको स्वास्थ्य बहससँग जोडिरहेका छन्। व्यक्तिगत उपलब्धिभन्दा सामूहिक कल्याणलाई प्राथमिकता दिने उनको यात्रा अझै जारी छ। हरेक नयाँ स्वास्थ्य संकट र हरेक नेपालीको सुरक्षासँग जोडिएर यो कथा अझै लेखिँदै छ।
